Vruchtbaarheidstest man: wat je kunt verwachten van een spermatest

Een vruchtbaarheidstest voor mannen is in de praktijk meestal een zaadonderzoek (ook wel spermatest, spermaonderzoek of semenanalyse), soms aangevuld met een bloedonderzoek naar hormonen. Thuisarts beschrijft het zo: het zaad wordt met een microscoop bekeken en het laboratorium kijkt naar hoeveel zaadcellen er zijn, welke vorm ze hebben en of ze goed bewegen. Het is de eenvoudigste en snelste manier om te zien of de zaadcellen een rol kunnen spelen als je zwanger probeert te worden, en je hoeft er alleen een monster voor af te geven.

👉 Het is een makkelijke eerste stap. Freya schrijft dat de oorzaak in de helft van de gevallen waarin een zwangerschap uitblijft (mede) bij de mannelijke partner ligt.

Eerlijk is eerlijk: dit is een van die onderwerpen waar ik me tijdens het uitzoeken een beetje over ergerde, namens andere mannen. Zoveel van het gesprek over zwanger worden gaat over haar cyclus, haar hormonen en haar echo's, en het onderzoek bij de man komt pas na maanden ter sprake, als het al ter sprake komt. Het is snel, het is veel minder ingrijpend dan het meeste andere onderzoek in dit traject, en het kan veel verloren tijd besparen.

Wat houdt een vruchtbaarheidstest voor mannen in?

Een zaadonderzoek is het onderzoek van een zaadmonster onder gecontroleerde omstandigheden in een laboratorium: hoeveel zaad er is, hoeveel zaadcellen erin zitten, hoe goed ze bewegen en welke vorm ze hebben (Thuisarts, Erasmus MC). Het Bravis ziekenhuis noemt het spermaonderzoek het belangrijkste en meest veelzeggende onderzoek bij de man, en daarom is het bijna altijd het begin.

Een bloedonderzoek naar hormonen komt daar soms bij. Volgens de NVOG-richtlijn mannelijke subfertiliteit worden testosteron, LH en FSH standaard bepaald bij verdenking op verminderde vruchtbaarheid met een concentratie onder de referentiewaarde of helemaal geen zaadcellen, en/of een testisvolume onder 12 ml. Het St. Antonius Ziekenhuis schrijft dat hormoononderzoek, een echo van de balzak en onderzoek van chromosomen en genen niet routinematig en niet in alle ziekenhuizen worden gedaan.

Het is een van de minst ingrijpende onderzoeken in het hele traject. Geen echo's, geen injecties en geen wachten op een volledige cyclus: het zaad van 1 keer klaarkomen is genoeg (Thuisarts). Wil je ondertussen je eisprong in de gaten houden, dan kan onze set voor zelfinseminatie en ovulatietracking daarbij helpen.

Wat meet een zaadonderzoek?

Laboratoria leggen je uitslag naast referentiewaarden van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). De nieuwste uitgave, het WHO-handboek (6e editie, 2021), geeft deze ondergrenzen (WHO-handboek, tabel 8.3, in het Engels; overzicht van de waarden):

• Volume: minstens 1,4 ml
• Concentratie: minstens 16 miljoen zaadcellen per ml
• Totaal aantal zaadcellen: minstens 39 miljoen per zaadlozing
• Totale beweeglijkheid: minstens 42% van de zaadcellen beweegt, hoe dan ook
• Progressieve beweeglijkheid: minstens 30% beweegt vooruit, niet alleen ter plekke
• Morfologie: minstens 4% van de zaadcellen heeft een normale vorm
• Vitaliteit: minstens 54% van de zaadcellen leeft

Let op de uitgave: in Nederlandse bronnen staan nog vaak de oudere waarden uit 2010, zoals 1,5 ml, 15 miljoen per ml en 40% beweeglijkheid. Freya schrijft dat de waarden in Nederland per ziekenhuis enigszins verschillen en dat je het beste aan je arts vraagt welke normaalwaarden het laboratorium gebruikt. De grenzen zijn in 2021 iets verschoven, dus kijk altijd welke uitgave een bron bedoelt.

Het zijn referentiewaarden, geen grens tussen slagen en zakken. De onderzoekers achter de cijfers van 2021 beschrijven dat de waarden het 5e percentiel zijn bij vruchtbare mannen en dat ze geen scherpe grens vormen tussen vruchtbare en minder vruchtbare mannen (Campbell e.a., Andrology, 2021, in het Engels). Een uitslag net onder een van deze getallen betekent dus niet dat je niet op natuurlijke wijze zwanger kunt worden. Thuisarts schrijft: “Als de kwaliteit van het zaad iets minder goed is, kan je partner wel zwanger worden. Alleen de kans om zwanger te worden is kleiner.” Het is wel een reden om met je huisarts te bespreken wat het voor jullie betekent.

Uitgebreider onderzoek hoort niet bij een eerste zaadonderzoek. De NVOG-richtlijn zegt over een test op DNA-fragmentatie van zaadcellen: “Bepaal geen SDF bij mannelijke subfertiliteit als onderdeel van de basis semen diagnostiek.”

📌 Is een term nieuw voor je? In onze woordenlijst voor wie zwanger wil worden lees je de rest na.

Hoe gaat een zaadonderzoek in Nederland?

Je huisarts kan een zaadonderzoek voor je aanvragen: je krijgt op de huisartsenpraktijk een potje en een formulier (Thuisarts). Is dat via je huisarts niet mogelijk, dan word je volgens Thuisarts meestal doorgestuurd naar het ziekenhuis.

Eerst geen zaadlozing. Hoeveel dagen precies, verschilt per laboratorium: het Amsterdam UMC noemt minimaal 2 en maximaal 7 dagen, het Bravis 2 tot 4 dagen en het Erasmus MC 3 tot 5 dagen. Het Amsterdam UMC schrijft dat een kortere of langere periode het resultaat minder representatief maakt. Volg dus de aanwijzingen van je laboratorium en houd bij een herhaling dezelfde periode aan (Bravis).

Verder kun je het zaad op twee manieren afleveren:

• Op de plek zelf. Veel ziekenhuizen hebben een kamer waar je klaar kunt komen in het potje (Thuisarts). Je vangt het zaad op in het potje dat je hebt meegekregen: gebruik geen ander potje en maak het niet schoon (Erasmus MC, Radboudumc).
• Thuis. Je vangt het zaad thuis op in het meegekregen potje en brengt het binnen 1 uur na het klaarkomen naar het laboratorium; kijk op het formulier op welke tijd je het kunt inleveren. Doe het potje onderweg in een binnenzak of broekzak, dan blijft de temperatuur goed. Is het zaad ouder dan 1 uur of te warm of te koud bewaard, dan heeft het onderzoek geen zin meer en is de kwaliteit al minder geworden (Thuisarts). Vang het zaad niet op in een condoom, want daar zit vaak iets in dat zaad doodt; het Bravis noemt ook glijmiddel als schadelijk. Dit is meer dan een detail: hoe langer of kouder de reis, hoe meer de kwaliteit van het zaad afneemt, en dat maakt de uitslag minder betrouwbaar.

Los hiervan bestaan er zaadtests voor thuis die je zelf koopt. Dat is niet hetzelfde als het onderzoek in het laboratorium, dat onder de microscoop gebeurt (Thuisarts). Over de betrouwbaarheid van zulke tests zeggen Thuisarts en de ziekenhuizen niets: zij beschrijven alleen onderzoek in het laboratorium. Heb je een thuisuitslag, bespreek die dan met je huisarts, die zo nodig een zaadonderzoek in het laboratorium kan aanvragen.

De uitslag en een herhaling. Je krijgt de uitslag 2 tot 3 weken na het onderzoek (Thuisarts). Is de uitslag niet goed, dan wordt het onderzoek volgens Thuisarts na een paar weken herhaald en telt de beste uitslag. Was het eerste onderzoek in het ziekenhuis, dan volgt daar volgens Thuisarts na ongeveer 2 maanden een tweede zaadonderzoek: “Eén keer kan namelijk gewoon pech zijn.” Het St. Antonius Ziekenhuis noemt het zaadonderzoek een momentopname: de kwaliteit van het zaad is niet constant. Dat is ook de reden dat een herhaling gewoon bij het onderzoek hoort en geen alarmsignaal is.

Wanneer laat je je zaad onderzoeken?

Je hoeft niet te wachten tot er iets mis lijkt. Via de huisarts begint het meestal na een jaar proberen (zie hieronder), maar wil je niet zo lang wachten, dan kun je het onderzoek ook zelf betalen (zie de kosten verderop). Hoe eerder je weet hoe het zit, hoe eerder je de rest samen kunt uitzoeken.

Het is vooral de moeite waard om er niet mee te wachten als:

• Je al een jaar probeert zwanger te worden zonder resultaat. Dat is het moment waarop Thuisarts zegt dat je naar je huisarts gaat, en jullie kunnen dan samen bekijken wat het beste is.
• Jullie een fertiliteitskliniek bezoeken. Bij het onderzoek in het ziekenhuis krijgt de man ook een zaadonderzoek, soms eerst via de huisarts, soms de eerste keer in het ziekenhuis (Thuisarts).
• Je een bekende oorzaak of voorgeschiedenis hebt: een ontsteking van je penis, bal of bijbal, een soa, een operatie of beschadiging van je penis, bal, bijbal of zaadleiders, bestraling of chemotherapie (Thuisarts). Het St. Antonius vraagt ook of je zaadballen zijn ingedaald, en of er een spataderkluwen (varicocele) is; of die de vruchtbaarheid verlaagt is volgens het ziekenhuis onduidelijk.
• Je gewoon duidelijkheid en zekerheid wilt voordat je maanden onderweg bent.

Het ging er voor ons niet om te wachten op het juiste moment, maar om te beseffen dat er geen goede reden was om het uit te stellen toen we eenmaal wisten dat het bestond.

Voor de huisarts geldt: maak een afspraak als het na een jaar proberen niet is gelukt (Thuisarts). Is je partner ouder dan 35 jaar, dan is het advies van Freya al na 6 maanden onbeschermd vrijen. Is je partner 38 jaar of ouder, dan word je volgens Thuisarts na dat jaar meestal doorgestuurd naar het ziekenhuis.

Doe je aan zelfinseminatie, dan schrijft het LUMC dat er na 12 maanden zonder zwangerschap aanleiding is om onderzoek te doen en dat je dat met je huisarts bespreekt. Maak meteen een afspraak als vrijen niet goed lukt of als je niet weet of je partner een eisprong heeft, of wanneer je eisprong is (Thuisarts).

Ga eerder, hoe lang je ook al probeert, als je dit merkt:

• Een knobbel of zwelling in een zaadbal, een andere vorm of structuur, of één zaadbal die groter is dan de andere. Thuisarts beschrijft bij zaadbalkanker dat één zaadbal groter aanvoelt of dat er knobbels op zitten, en volgens Thuisarts bel je op een werkdag je huisarts als je zaadbal harder en dikker aanvoelt. Laat het dus nakijken.
• Een bekende oorzaak of een voorgeschiedenis die je vruchtbaarheid kan beïnvloeden, bijvoorbeeld een operatie aan een zaadbal. Thuisarts noemt een operatie of beschadiging van je penis, bal, bijbal of zaadleiders als reden voor minder goede zaadkwaliteit. Je huisarts kun je zelf bellen, zonder verwijzing, dus je hoeft voor dit gesprek geen jaar te wachten.

Plotselinge, heftige pijn in een zaadbal is een spoedgeval: bel direct je huisarts of de huisartsen-spoedpost (Thuisarts). Je zaadbal kan gedraaid zitten en dan moet je meteen geopereerd worden. Bij levensgevaar bel je 112 (Thuisarts).

Wat betekent de uitslag?

Hier is een voorbeeld van hoe een uitslag eruit kan zien en hoe je die zou lezen:

In dit voorbeeld zitten volume en concentratie ruim binnen de waarden, maar liggen de beweeglijkheid en de vorm iets onder de referentiewaarden. Dat betekent niet automatisch dat het niet lukt. Het betekent dat zwanger worden op natuurlijke wijze misschien wat langer duurt. Volgens Thuisarts kijkt je huisarts dan in een tabel naar je kans op een zwangerschap in het komende jaar: de kwaliteit van je zaad en de leeftijd van je partner bepalen samen hoe groot die kans ongeveer is. Is die kans groter dan 40%, dan adviseren huisartsen en gynaecologen om de komende 6 maanden tot 1 jaar regelmatig te blijven vrijen. Is ze kleiner dan 30%, dan kun je als je wilt naar een polikliniek voor vruchtbaarheid; zit ze ertussenin, dan bespreekt de huisarts met jullie wat het beste is.

Wat je zelf kunt doen, lees je in zaadkwaliteit verbeteren.

Wat beïnvloedt de uitslag van een zaadonderzoek?

Een paar dingen kunnen de uitslag verschuiven, in de ene of in de andere richting.

Warmte en dagelijkse gewoontes

Het Radboudumc noemt een hoge temperatuur van de zaadballen, bijvoorbeeld door koorts maar ook door saunabezoek, als oorzaak van een tijdelijk mindere zaadkwaliteit. Freya adviseert geen strak zittend ondergoed en de laptop niet op schoot. Of strak ondergoed zelf iets uitmaakt, is niet aangetoond; wat we daarover vonden lees je in Boxershort of slip. Roken, alcohol en drugs staan bij Thuisarts in de lijst van dingen die de zaadkwaliteit minder goed kunnen maken, en volgens het Voedingscentrum kunnen mannen met overgewicht minder vruchtbaar zijn.

Ziekte en recente koorts

Na koorts kan de kwaliteit van je zaad tot 12 weken minder zijn (Thuisarts). Freya noemt koorts of een virusinfectie en schrijft dat de uitslag beïnvloed kan zijn als je minder dan 75 dagen geleden koorts had. Dat past bij het feit dat een zaadcel ongeveer 75 dagen nodig heeft om te rijpen (Freya). Heb je recent koorts gehad, vertel dat dan als je het onderzoek aanvraagt; het ziekenhuis vraagt er ook naar. Het kan reden zijn om nog even te wachten.

Stress, slaap en bepaalde medicijnen

Freya schrijft dat stress een oorzaak kan zijn van een tijdelijk verminderde zaadproductie. Een overzichtsartikel uit 2022 (in het Engels) beschrijft dat slaapproblemen samenhangen met de voortplantingsfuncties, en Thuisarts noemt anabole steroïden en medicijnen, bijvoorbeeld tegen depressie of hoge bloeddruk. Stop niet zelf met een medicijn: overleg eerst met je arts. Niets hiervan is meestal het hele verhaal, maar het kan oplopen.

Liever kijken dan lezen? Freya, de Nederlandse patiëntenvereniging voor vruchtbaarheid, geeft in een video uit april 2026 acht tips om je zaadkwaliteit te ondersteunen. Het gaat vooral over wat de zaadkwaliteit beïnvloedt, en in de beschrijving staat ook dat je je vruchtbaarheid kunt laten onderzoeken via de huisarts of in het ziekenhuis. Hoe het zaadonderzoek zelf gaat, legt de video niet uit.

📌 Wat je zelf kunt doen, vind je in onze gids met 9 natuurlijke manieren voor meer vruchtbaarheid.

Wat als de uitslag laag is?

Eerst herhalen. Eén lage uitslag is niet het hele beeld. Zie hierboven hoe snel het onderzoek wordt herhaald en dat de beste uitslag telt (Thuisarts). Wil je weten of een verandering in je leefstijl effect heeft gehad, wacht dan ongeveer drie maanden: het Bravis noemt twee tot drie maanden voor de ontwikkeling van zaadcellen, en Freya schrijft dat je pas na die periode een eventuele verbetering merkt. Een herhaling na een paar weken laat dat dus nog niet zien.

Kijk naar wat je zelf kunt veranderen. Stoppen met roken, alcohol en drugs, anabole steroïden vermijden (Thuisarts), met overgewicht naar een gezond gewicht werken en met alcohol stoppen als je zwanger probeert te worden (Voedingscentrum) zijn de realistische eerste stappen. Freya schrijft er wel bij dat nooit echt goed onderzocht is of deze tips de zaadkwaliteit of de kans op zwangerschap verbeteren. Over supplementen met antioxidanten (vitamine C, zink, CoQ10 en dergelijke) is het bewijs volgens Cochrane (in het Engels) van lage tot zeer lage zekerheid.

Zorg voor medische opvolging als de uitslag laag blijft. Blijft de kwaliteit van je zaad niet goed, dan stuurt je huisarts je volgens Thuisarts door naar de gynaecoloog, die je balzak en zaadballen onderzoekt. Daar kunnen een hormoononderzoek en soms een echo bij komen (NVOG-richtlijn, St. Antonius). Is te verwachten dat het nog even duurt voor een behandeling begint, bespreek dan met je kliniek of zaad invriezen iets voor jullie is.

📌 Ook het emotionele deel is echt. Ons stuk over omgaan met stress en ongewenst kinderloos zijn is de moeite waard als deze fase zwaar weegt.

Wat kost een zaadonderzoek in Nederland?

Via je huisarts. Het gesprek met je huisarts valt buiten je eigen risico (Rijksoverheid: geen eigen risico voor “huisartsenzorg (waaronder de huisartsenpost)”). Het zaadonderzoek zelf gebeurt in een laboratorium, en dat valt wel onder je eigen risico: zorgverzekeraar VGZ noemt “Laboratoriumonderzoek of bloedonderzoek via de huisarts” bij de zorg waarvoor je eigen risico betaalt, en de Geschillencommissie Zorgverzekeringen concludeerde in uitspraak 201601257 dat laboratoriumonderzoek niet is uitgesloten van het verplichte eigen risico. Dat geldt ook voor onderzoek in het ziekenhuis na een verwijzing. Het eigen risico is in 2026 € 385: je betaalt zelf de eerste € 385 aan zorgkosten die eronder vallen, pas daarna betaalt je zorgverzekeraar (Rijksoverheid). Heb je je eigen risico dit jaar al opgemaakt, dan betaal je voor het onderzoek niets extra. Wat het laboratorium rekent, kun je bij je zorgverzekeraar navragen.

Zelf betalen. Een uitgebreid spermaonderzoek kost bij Medisch Centrum Kinderwens € 104,00 volgens de tarievenlijst voor niet-verzekerde zorg, geldig vanaf 1 maart 2026. Dat is de prijs van één kliniek; andere klinieken hanteren andere tarieven. Vraag de kliniek of je daarvoor een verwijzing nodig hebt.

Veelgestelde vragen over de vruchtbaarheidstest voor mannen

Wat is een vruchtbaarheidstest voor mannen?

Meestal een zaadonderzoek (spermatest): het laboratorium kijkt hoeveel zaadcellen er zijn, hoe goed ze bewegen en welke vorm ze hebben, soms aangevuld met een bloedonderzoek naar hormonen als de eerste uitslag daar aanleiding toe geeft (Thuisarts, NVOG-richtlijn).

Wanneer laat ik mijn zaad onderzoeken?

Via de huisarts meestal na een jaar proberen (Thuisarts); is je partner ouder dan 35, dan adviseert Freya al na 6 maanden naar de huisarts te gaan. Eerder maak je een afspraak als je een bekende oorzaak hebt, als vrijen niet goed lukt, of als jullie naar een fertiliteitskliniek gaan.

Kan een lage uitslag beter worden?

Dat is niet zeker. De kwaliteit van het zaad verschilt per keer en na koorts kan ze tot 12 weken lager zijn (Thuisarts). Een zaadcel heeft volgens het Bravis ziekenhuis ongeveer twee tot drie maanden nodig om zich te ontwikkelen, dus een verandering zie je pas na ongeveer drie maanden terug. Of leefstijlveranderingen de zaadkwaliteit of de kans op zwangerschap echt verbeteren, is volgens Freya nooit goed onderzocht.

Hoe nauwkeurig is een zaadonderzoek?

Een zaadonderzoek is een momentopname en de kwaliteit van het zaad is niet constant (St. Antonius Ziekenhuis). Daarom wordt het onderzoek herhaald als de uitslag niet goed is, en telt bij de huisarts de beste uitslag (Thuisarts).

Wat kost een zaadonderzoek in Nederland?

Het gesprek met je huisarts valt buiten je eigen risico, maar het laboratoriumonderzoek dat de huisarts aanvraagt valt er wel onder (2026: € 385). Heb je je eigen risico dit jaar al opgemaakt, dan betaal je niets extra. Zelf betalen kost bij Medisch Centrum Kinderwens € 104,00 voor een uitgebreid spermaonderzoek (tarieven vanaf 1 maart 2026).

Betekent een lage uitslag dat ik onvruchtbaar ben?

Nee, niet op zichzelf. De WHO-waarden zijn referentiewaarden bij vruchtbare mannen en geen scherpe grens tussen vruchtbaar en minder vruchtbaar (Campbell e.a., 2021, in het Engels). Is de kwaliteit van het zaad iets minder goed, dan kan je partner nog steeds zwanger worden; alleen de kans is kleiner (Thuisarts).

Kan ik een zaadonderzoek thuis doen?

Je kunt het zaad thuis opvangen in het potje dat je van de huisarts of het ziekenhuis kreeg, als het binnen 1 uur na het klaarkomen op het laboratorium is en je het dicht bij lichaamstemperatuur vervoert, bijvoorbeeld in een binnenzak of broekzak (Thuisarts). Het onderzoek dat je huisarts of het ziekenhuis aanvraagt, gebeurt in het laboratorium. Een zaadtest voor thuis die je zelf koopt is iets anders; bespreek een thuisuitslag met je huisarts.

Een zaadonderzoek is eerlijk gezegd nuttiger als startpunt dan de meeste mensen vooraf verwachten. Het is geen oordeel, het is informatie, en informatie is wat je echt in staat stelt een besluit te nemen over wat je daarna doet, in plaats van maandenlang in onzekerheid te zitten en je af te vragen of het de moeite waard is om het te vragen. Het is één stukje van een veel groter plaatje dat jullie samen uitzoeken, en als je het vroeg doet, kun je de rest met betere informatie en eerder uitzoeken.